მითი 4 – სტალინი რელიგიური ადამიანი იყო

„სტალინი რელიგიური ადამიანი იყო“

ეს მითი  ბოლო ოცწლეულში შეიქმნა. იგი ძლიერ პოპულარულია და აქტიურად ავრცელებენ რუსეთში, განსაკუთრებით პუტინის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ. ეს მითი ვრცელდება პოსტსაბჭოთა სივრცის მართლმადიდებელ ქვეყნებშიც. ტრადიციულად, რუსული სახელმწიფო იდეოლოგიის მნიშვნელოვანი დასაყრდენი იყო რუსული მართლმადიდებელი ეკლესია, რომელიც ყოველთვის გამოირჩეოდა იმპერიული და შოვინისტური მისწრაფებებით. ამდენად, სტალინის, როგორც მართლმადიდებლობის მფარველი სახელმწიფო მოღვაწის, იმიჯი ზუსტად პასუხობს თანამედროვე რუსეთის პოლიტიკურ ინტერესებს და მართლმადიდებელ მრევლზეა გათვლილი.

საბჭოთა იდეოლოგიის თანახმად, რომელიც მარქსიზმ-ლენინიზმს ეფუძნებოდა, „რელიგია ოპიუმია ხალხისთვის“. შესაბამისად, ნებისმიერი რელიგია და მისი მსახურები სოციალიზმის მტრულ ბანაკად განიხილებოდნენ. საბჭოთა ხელისუფლების პირველივე წლებში მიმდინარეობდა ღვთისმსახურთა მასობრივი დაპატიმრებები, გაუქმდა ეკლესიები და სხვა საკულტო ნაგებობები. შემთხვევითი არ არის, რომ გულაგის პირველი საკონცენტრაციო ბანაკი - სოლოვკები, ბოლშევიკებმა მამათა მონასტრის ადგილზე შექმნეს ბერ-მონაზვნების გასახლების შემდგომ.

საბჭოთა სისხლის სამართლის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-10 პარაგრაფი პირდაპირ იყო მიმართული ღვთისმსახურთა წინააღმდეგ: „მასების რელიგიური ცრურწმენების გამოყენება სახელმწიფოს დასუსტების მიზნით ისჯება მინიმუმ 3-წლიანი პატიმრობით, მაქსიმუმ - სიკვდილით დასჯით“.

სტალინი 1927 წელს საბჭოთა რელიგიური პოლიტიკის შესახებ აცხადებდა:

პარტიას არ შეუძლია ნეიტრალური იყოს რელიგიასთან მიმართებაში, და ისიც ეწევა ანტირელიგიურ პროპაგანდას ყველა და ყოველგვარი რელიგიური ცრურწმენების წინააღმდეგ, რამეთუ ის მეცნიერებას უჭერს მხარს, რელიგიური ცრურწმენები კი მიდიან მეცნიერების წინააღმდეგ

პარტიას არ შეუძლია იყოს ნეიტრალური რელიგიურ ცრურწმენათა მატარებლებთან მიმართებაში, რეაქციულ სამღვდელოებასთან მიმართებაში, რომელიც სწამლავს მშრომელთა მასების ცნობიერებას.

დავამხეთ კი ჩვენ რეაქციული სამღვდელოება? დიახ დავამხეთ. უბედურება კი მხოლოდ იმაშია, რომ ჯერ კიდევ არ არის სრულიად ლიკვიდირებული. ანტირელიგიური პროპაგანდა წარმოადგენს იმ საშუალებას, რომელმაც ბოლომდის უნდა მიიყვანოს რეაქციული სამღვდელოების ლიკვიდაციის საქმე. არის შემთხვევები, რომ პარტიის რიგებიდან ვიღაც-ვიღაცები ზოგჯერ ხელს უშლიან ანტირელიგიური პროპაგანდის ყოველმხრივ გაშლას. თუ პარტიიდან ასეთ წევრებს გარიცხავენ, ეს ისედაც კარგია, რამეთუ ასეთკომუნისტებსჩვენი პარტიის რიგებში ადგილი არ აქვთ“.

სტალინი, „თხზულებები“, ტომი 10, გვ. 132.

საბჭოთა ხელისუფლება ყველა მეთოდით ებრძოდა რელიგიურ ინსტიტუტებს, ტრადიციებს. საგანგებო დადგენილებებით, სადამსჯელო ღონისძიებებით ცდილობდა, რელიგიური რიტუალების მიმართ მოსახლეობაში არსებული დამოკიდებულება ამოეძირკვა.

1929 წლის 26 აგვისტოს მთავრობამ დააწესა „მოძრავი“ ხუთდღიანი უწყვეტი სამუშაო კვირა - მშრომელები მუშაობდნენ ხუთ დღეს, მეექვსე დღეს კი ისვენებდნენ (ამგვარი კვირის დამახასიათებლად სპეციალური ტერმინიც კი არსებობდა - «непрерывка»). კვირა საერთოდ გამოირიცხა, როგორც დასვენების დღე. ამით კვირაობით ტაძრებში მიმსვლელთა რაოდენობის შემცირებას ცდილობდნენ.

1929 წელს საგანგებო დეკრეტით აიკრძალა ეკლესიის ზარების რეკვა, „რადგან ზარების ხმა არღვევს ქალაქებისა და სოფლების მოსახლეობის ფართო მასების დასვენების უფლებას“.

საბჭოთა ანტირელიგიური კამპანია განსაკუთრებით მასშტაბური გახდა 1928 წლიდან. სამღვდელოებას ათჯერ გაეზარდა ფინანსური ვალდებულება, ჩამოერთვათ მოქალაქეობრივი უფლებები (უარი ეთქვათ სასურსათო ბარათებსა და სამედიცინო მომსახურებაზე). მრავალი მათგანი გაუთანაბრეს კულაკებს. მათ აეკრძალათ საეკლესიო მოღვაწეობა და ანაზღაურებადი შრომით ცხოვრება. იძულებული გახდნენ, მოხეტიალე მღვდლები გამხდარიყვნენ და საზოგადოებას გარიდებოდნენ.

პირდაპირი რეპრესიების პოლიტიკის გარდა, სტალინმა ეკლესიის წიაღში განხეთქილების შეტანის მეთოდსაც მიმართა. საბჭოთა ხელისუფლებამ მხარი დაუჭირა „განახლების მოძრაობას“, რომელსაც ქადაგებდა სერგი სტარგოროდსკი. ეს მოძრაობა (ე. წ. „სერგიანელობა“) საბჭოთა ხელისუფლებასთან ლოიალობისა და თანამშრომლობის აუცილებლობას ქადაგებდა, ემხრობოდა ეკლესიის მიერ საბჭოთა დღესასწაულების აღნიშვნას. სერგი მიტროპოლიტი გახდა. სამასზე მეტმა მღვდელმა უარი განაცხადა, ადმინისტრაციულად დამორჩილებოდა მიტროპოლიტ სერგის და ხელისუფლებასთან კომპრომისის გზა აირჩია. „დაუმორჩილებელთა“ უმრავლესობა დააპატიმრეს და ბანაკებში გადაასახლეს. „დიდი წმენდის“ დროს (1937-1938 წწ.) 200 ათასი სასულიერო პირი გახდა საბჭოთა რეპრესების მსხვერპლი.

სტალინის ანტირელიგიური პოლიტიკა იმართებოდა „მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის“ (მუკ) მეშვეობით. საბჭოთა ხელისუფლების მიერ აშკარად მხარდაჭერილი ეს „საზოგადოებრივი ორგანიზაცია“ ჩამოყალიბდა 1925 წელს, საზოგადოების პირველ ყრილობაზე. უღმერთოთა კავშირის თავმჯდომარე გახდა ემელიან იაროსლავსკი, 1921-1942 წლებში გამომავალი გაზეთის, „უღმერთოს“ რედაქტორი.

ხელისუფლების განსაკუთრებული მფარველობის შედეგად მუკ-ის წევრთა რაოდენობა 80 ათასიდან (1926 წ.) 5 მილიონამდე (1931 წ.) გაიზარდა. ამდენი აქტივისტი კომკავშირსაც კი არ ჰყავდა. ყოველწლიურად იზრდებოდა ანტირელიგიური ლიტერატურის ტირაჟი: თუ 1927 წლისთვის უღმერთოთა ორგანიზაციებმა გამოსცეს წიგნები და ბროშურები 700-ათასიანი ტირაჟით, 1930 წელს ეს რაოდენობა 50 მილიონ ეგზემპლარზე მეტი იყო. მაგალითად, გაზეთი „უღმერთო“ 1931 წელს უკვე ნახევარი მილიონი ცალი იბეჭდებოდა, ჟურნალი „უღმერთო“ კი - 200 ათასი. ყველგან ყალიბდებოდა უღმერთოთა ახალ-ახალი წრეები.

უღმერთოთა კავშირი არსებობდა როგორც საწევროებით, ისე პირდაპირი სახელმწიფო დოტაციის მეშვეობით. იქმნებოდა სპეციალური ანტირელიგიური მუშათა უნივერსიტეტები - სპეციალური სასწავლო დაწესებულებები. მუკ-ის გავლენის ზრდა შეაჩერა მეორე მსოფლიო ომმა. ოფიციალურად ის არავის დაუხურავს, მაგრამ 1941 წლის 22 ივნისიდან ანტირელიგიური პროპაგანდა მეორეხარისხოვანი გახდა. ფორმალურად ეს კავშირი 1947 წლამდე არსებობდა, როდესაც მეცნიერული ათეიზმის გავრცელების ფუნქციები საკავშირო საზოგადოება „ცოდნას“ გადაეცა. ჟურნალები და გაზეთები, მსგავსი „უღმერთოებისა“, უკვე აღარ გამოიცემოდა.

ნაცისტური გერმანიის საბჭოთა კავშირზე თავდასხმის შემდგომ სტალინმა დროებით შეარბილა დამოკიდებულება ეკლესიის მიმართ. ეს ფაქტი თავად სტალინს აკადემიკოს ნიკო ბერძენიშვილთან საუბარში ახსნილი აქვს შემდეგნაირად: „ომს (ანათემას) ვუპასუხეთ ომით. დღეს სამღვდელოება სულ სხვა რიგად იქცევა და ჩვენც ჩვენი პროგრამის თანახმად სარწმუნოების თავისუფლების შესახებ თავისუფლება მივანიჭეთ ეკლესიასაც“.

სინამდვილეში, ახლებური რელიგიური პოლიტიკის მიზეზი პრაგმატული და იძულებითი ღონისძიება იყო. 1941-1942 წლებში საბჭოთა კავშირის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ნაცისტებმა აღადგინეს ბოლშევიკების მიერ გაუქმებული და დახურული ეკლესია-მონასტრები. ჯამში, რუსეთის ევროპულ ნაწილში, უკრაინასა და ბელორუსიაში 9 400 ეკლესია გაიხსნა. ამ ტერიტორიების ხელახლა დაკავების შემდგომ საბჭოთა ხელისუფლება უხერხულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა - რელიგიასთან მებრძოლი ათეისტური „მშობლიური მთავრობის“ მიერ გაუქმებული ეკლესიები მოსახლეობის სურვილით პირსისხლიანმა ნაცისტებმა აღადგინეს.

ბედის ირონიით, ახალი რელიგიური პოლიტიკის ბიძგის მიმცემი თავად „მთავარი უღმერთო“ ემელიან იაროსლავსკი გახდა. სტალინის ნებით, იგი იძულებული შეიქნა, ომის პირველ თვეებში გამოექვეყნებინა სტატია: „რატომ არიან რელიგიური ადამიანები ჰიტლერის წინააღმდეგნი“, რომლის სულისკვეთება რადიკალურად განსხვავდებოდა მისი ადრინდელი სტატიებისგან.

სტალინმა პრაგმატულად შეხედა ძველ ანტირელიგიურ და ანტიეკლესიურ ლოზუნგებს, დროებით „დაივიწყეს“ აუცილებელი პარტიული ათეიზმიც. 1943 წლის 4 სექტემბერს გაიმართა პირველი შეხვედრა სტალინსა და რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის სამ მიტროპოლიტს - სერგის (სტარგოროდსკი), ალექსისა (სიმანსკი) და ნიკოლოზს (იარუშევიჩი) - შორის. სტალინმა მაღალი შეფასება მისცა მართლმადიდებელი ეკლესიის პატრიოტულ მოღვაწეობას, თანხმობა მისცა, მოეწვიათ კრება და აერჩიათ პატრიარქი, შესთავაზა სასულიერო აკადემიისა და სასწავლებლების გახსნა ღვთისმსახურთა მოსამზადებლად, ნება დართო გამოეცათ ყოველთვიური საეკლესიო ჟურნალი და შესაბამის ზომებს მიმართა ბანაკებსა და ციხეებში მყოფი სასულიერო პირების გასათავისუფლებლად.

ამ შეხვედრიდან ოთხ დღეში მოიწვიეს საეკლესიო კრება. ეს სიჩქარე იმითაც იყო განპირობებული, რომ თეირანის კონფერენციის წინ სტალინს სურდა, მოკავშირეებთან (რუზველტთან და ჩერჩილთან) მაქსიმალურად დადებით კონტექსტში წარმდგარიყო და მეორე ფრონტის გახსნას ხელი არ შეშლოდა.

ახლებური პოლიტიკა ეკლესიაზე სრული კონტროლის დამყარებას გულისხმობდა. მთავრობასთან შეიქმნა ეკლესიის საქმეთა საბჭო, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტის გენერალი გიორგი კარპოვი. ეკლესიასთან დაკავშირებულ ყველა საკითხს, მათ შორის სასულიერო პირების კურთხევისა და ეპარქიებში გამწესებისას, სწორედ უშიშროების ეს ფილიალი წყვეტდა. იმავდროულად, კვლავ გამკაცრდა ანტირელიგიური პოლიტიკა. საბჭოთა კავშირში მოქმედი მართლმადიდებელი ეკლესიების რაოდენობა 14 500-იდან 1949 წლის დასაწყისში 11 500-მდე შემცირდა. ცივი ომის დაწყებამ განაპირობა სტალინის იზოლაციური პოლიტიკა, რომლის დროსაც ეკლესიის მიერ საბჭოთა კავშირის საგარეო პოლიტიკის მხარდაჭერას უკვე აღარ ჰქონდა დიდი მნიშვნელობა. მოსკოვის საპატრიარქომ მართლმადიდებლურ სამყაროში ვერ მოიპოვა ის ზეგავლენა, რაც სტალინს სურდა.

საბჭოთა რელიგიური პოლიტიკა საქართველოში

საქართველოს გასაბჭოებისთანავე, 1921 წლიდან დაიწყო ეკლესია-მონასტრების დახურვა. 1917 წელს საქართველოში იყო 1130 მოქმედი ეკლესია-მონასტერი, 2609 მღვდელი, 227 მთავარდიაკონი, 1606 დიაკონი, 29 მამათა მონასტერი 1188 ბერით, 6 დედათა მონასტერი 280 მონაზვნით. 1953 წელს საქართველოში მოქმედი იყო მხოლოდ 45 ეკლესია, რომელსაც 100-მდე ღვთისმსახური ჰყავდა.

ბოლშევიკი აქტივისტები ეკლესია-მონასტრებიდან დაურიდებლად ეზიდებოდნენ საეკლესიო ქონებას, ხატებსა და საღვთისმსახურო წიგნებს ცეცხლში წვავდნენ, ანგრევდნენ ეკლესიებს. 1922 წელს საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ამბროსიმ გენუის კონფერენციას მიმართა მემორანდუმით, რომლითაც ამხელდა ბოლშევიკთა თავგასულობას:

„ერს უგმობენ და ართმევენ მშობლიურ ენას, მას უბილწავენ მამაპაპურ ეროვნულ კულტურას; უბღალავენ წმინდათა-წმინდას, სარწმუნოებრივ გრძნობას და სინდისის თავისუფლების დროშის ქვეშ ნებას არ აძლევენ თავისუფლად დაიკმაყოფილოს რელიგიური მოთხოვნილება; მისი სამღვდელოება უკიდურესად დევნილია; მისი ეკლესია, ეს ძველის ძველთავე ფაქტორი საქართველოს ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი ამაღლებისა და ძლიერებისა, დღეს უფლება აყრილია... ერი გმინავს, მაგრამ საშუალება არა აქვს ხმის ამოღებისა. ამგვარ პირობებში ჩემს მწყემსმთავრულ მოვალეობადა ვრაცხ კულტურული კაცობრიობის გასაგონად ვსთქვა: მე როგორც ეკლესიის წარმომადგენელი, არ შევდივარ პოლიტიკური ცხოვრების სხვადასხვა ფორმების დაფასებასა და რეგლამენტაციაში. მაგრამ არ შემიძლია არ ვისურვო ჩემი ერისთვის ისეთი წყობილება, რომელიც შედარებით უფრო მეტად შეუწყობს ხელს მის ფიზიკურ აღორძინებას და კულტურულად განვითარებას“.

მემორანდუმში კათოლიკოსი მოითხოვდა საქართველოდან რუსეთის საოკუპაციო ჯარების დაუყოვნებლივ გაყვანას. ამბროსი ხელაია დააპატიმრეს. მალე დაიწყო საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქისა და სხვა სასულიერო პირების სასამართლო პროცესი. საბჭოთა სასამართლომ კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსი ხელაიას შვიდი წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. მკაცრად დასაჯეს საკათალიკოსო საბჭოს სხვა წევრებიც. ამბროსი ხელაია მეტეხის საპყრობილეში ჩასვეს, სადაც მისი ჯანმრთელობა ძლიერ შეირყა და მოხუცი პატრიარქის გარდაცვალება დააჩქარა. ხელისუფლებამ სცადა საეკლესიო კანონმდებლობის უხეში დარღვევით კათოლიკოს-პატრიარქად დაესვა მისთვის სასურველი პიროვნება, მაგრამ მორწმუნე მრევლმა და სამღვდელოებამ ცრუ პატრიარქს სიონის ტაძარში შესვლის უფლება არ მისცეს.

1929 წელს შეიქმნა „მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის სრულიად საქართველოს ცენტრალური საბჭო“, რასაც წინ უსწრებდა „უღმერთოთა უჯრედების“ ჩამოყალიბება საქართველოს ყველა მაზრაში. ახალი კათოლიკოს-პატრიარქი ქრისტეფორე III ხელისუფლებასთან თანამშრომლობის გზას დაადგა. 40-იანი წლებიდან საბჭოთა კავშირის მინისტრთა საბჭოსთან არსებული რელიგიების საქმეთა კომიტეტის რწმუნებულები ყველა რესპუბლიკაში განაგებდნენ რელიგიის საქმეებს. რწმუნებულის აპარატი იქცა საქართველოს ეკლესიის ოფიციალურ მეთვალყურედ, მისი ნებართვის გარეშე საქართველოს ვერც ერთ ეპარქიაში სასულიერო პირი ვერ დაინიშნებოდა.

სტალინის მართლმადიდებლობის მითის ნაწილია აგრეთვე შეხედულება, თითქოს მან აღუდგინა საქართველოს ეკლესიას ავტოკეფალია. გარდა იმისა, რომ კანონიკურად ავტოკეფალიის მინიჭების საკითხს წყვეტს მსოფლიო (კონსტანტინეპოლის) პატრიარქი, ამ მითში ფაქტები აღრეულია გამიზნულად. საქართველოს ეკლესიამ რუსეთის მიერ ძალადობრივად წართმეული ავტოკეფალია 1917 წელს აღიდგინა, მსოფლიო საპატრიარქომ კი ეს ფაქტი  1990 წელს ცნო.

1943 წელს, სტალინის ნებით, რუსეთმა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია აღიარა, რაც აუცილებელი წინაპირობა იყო რუსეთში პატრიარქის დასასმელად - საეკლესიო კანონიკის თანახმად, ეს რომელიმე მართლმადიდებელ პატრიარქს უნდა განეხორციელებინა. იმ დროს საბჭოთა ხელისუფლების გავლენის ქვეშ ერთადერთი საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი იმყოფებოდა, რომელსაც დაევალა კიდეც კურთხევის ცერემონიის წინამძღვრობა. საქართველოს კათალიკოსმა კალისტრატემ კრემლის მესვეურებს განუმარტა ის უხერხულობა, რაც იქმნებოდა ამ შემთხვევაში, თუკი რუსეთის ეკლესია არ ცნობდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიას და, შესაბამისად, მისი, როგორც კათალიკოს-პატრიარქის უფლებამოსილებას. ამან განაპირობა 1943 წელს თბილისში სტუმრად ჩამოსული რუსეთის ეკლესიის ოფიციალური წარმომადგენლების მიერ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის ოფიციალურად ცნობა.

No Comments Yet.